Tower Bridge, London

Dit artikel is gebaseerd op een tekst die wij eerder schreven voor het klantenmagazine van een internationale verzekeringsmaaatschappij. De inhoud werd in 2010 geüpdatet.
De foto hierboven dateert van 2008.

WHO IS AFRAID OF ENGLISH?
Het Latijn van de 21ste eeuw

Samen met de Cola, de hamburgers, de popmuziek, de 'soaps', de 'talkshows', het internet en de Angelsaksische manier van zakendoen heeft ook het Engels de wereld veroverd. Wetenschappers, kunstenaars en ondernemers die zich vandaag niet in het Engels uitdrukken, tellen internationaal niet meer mee. Is het Latijn, dat twee millennia lang de taal was van wetenschap, cultuur en religie, nu finaal vervangen door het Engels?

Volgens recente schattingen is het Engels de moedertaal van meer dan 375 miljoen mensen. Alleen het Chinees en het Spaans kennen nog meer 'native speakers'. Maar als ook de mensen worden meegeteld voor wie het Engels de 'tweede taal' is, blijken 470 miljoen mensen courant het Engels te gebruiken. In de praktijk blijken vooral Aziatische en Afrikaanse landen het Engels als officiële 'tweede taal' te gebruiken, naast de traditionele landstaal of landstalen. Over het aantal mensen dat het Engels als een derde of 'vreemde' taal gebruikt, zijn geen officiële cijfers beschikbaar. Schattingen gaan hier van 300 miljoen tot één miljard. Algemeen wordt aangenomen dat één mens op vijf het Engels in mindere of meerdere mate beheerst en daarmee is het Engels de meest gebruikte taal ter wereld. Deze cijfers staan gewoon op Wikipedia en worden bevestigd door The English-speaking Union (www.esu.org), een organisatie die het gebruik van het Engels in de wereld wil promoten.

De meest voor de hand liggende conclusie is natuurlijk dat het Engels niet uitsluitend meer de taal is van 'Angelsaksische wereld'. Vele Britten – en Amerikanen – beseffen inderdaad dat zij niet meer de enigen zijn die de toekomst van 'hun' taal zullen bepalen. Zoals iedere levende taal zal het Engels in de komende jaren en eeuwen nog vele transformaties ondergaan. Maar die zullen nu in toenemende mate worden bepaald door mensen voor wie het Engels niet de moedertaal is. En niemand kan voorspellen wat daarvan het resultaat zal zijn. Dat is de zware tol die het Engels moet betalen voor zijn succes.

Het Engels en de chaostheorie

In de Angelsaksische wereld groeit inderdaad de wetenschappelijke belangstelling voor de toekomst van de 'eigen' taal. De British Council liet bijvoorbeeld een uitgebreide studie uitvoeren over de mogelijke ontwikkeling van het Engels tot het jaar 2050. De resultaten van die studie vonden in 1997 hun neerslag in een ongemeen boeiend docu-ment dat de titel 'The Future of English?' meekreeg. In 2006 gaven dezelfde onderzo-kers, alweer in opdracht, van British Council, een geüpdate versie van hun onderzoek uit onder te titel 'English Next'.

Vele voorspellingen blijken achteraf behoorlijk eenzijdig en weinig betrouwbaar te zijn. Maar de 'think tank' die met de bovengenoemde studies was belast, bediende zich van zeer uiteenlopende wetenschappelijke methoden – waaronder de chaostheorie die ook wordt gebruikt voor weersvoorspellingen – en vergeleek de resultaten.

Één van de vele factoren waar de studie rekening mee houdt, is de evolutie van de we-reldeconomie. Eerst waren het de koloniserende Britten die hun taal over de wereld verspreidden, vervolgens namen de Amerikanen het van hen over en legden zij grote delen van de wereld hun democratische versie van het kapitalisme op. En daarbij hoorde als vanzelf het gebruik van het Engels. Maar in het derde millennium zal de oude wereldorde ongetwijfeld grondige transformaties ondergaan. De oude machtsverhoudingen evolueren snel en China manifesteert zich steeds nadrukkelijker als een nieuwe grootmacht. Bovendien tekent zich een dalende demografische trend af in de landen waar het Engels de 'lingua franca' is. De nieuwe technologieën – waarin de computer een centrale rol speelt – hebben vandaag nog steeds het Engels als het ware ingebouwd. Maar ook daar komt wellicht verandering in.

Tegenstrijdige tendensen

Maar niet alle tendensen wijzen in dezelfde richting. De wisselwerking tussen de ver-schillende economische en culturele centra van de wereld neemt toe. En daarmee hangt ook een steeds breder gebruik van het Engels samen. En dit heeft dan weer tot gevolg dat de kennis van het Engels een voorwaarde tot en teken van economische welvaart is geworden.

Maar de meest paradoxale vaststelling is wellicht dat het succes van het Engels ook kan leiden tot de teloorgang van de taal. Opdat het Engels zijn status van wereldtaal zou behouden, moet de taal min of meer homogeen blijven en moeten er normen worden gesteld en standaarden worden aangenomen. Helaas blijkt de groeiende groep van men-sen die het Engels als tweede of als vreemde taal hanteert, zich op termijn steeds meer vrijheden te veroorloven. De verscheidenheid neemt toe en gelijk dreigt ook de frag-mentatie. Het is denkbaar dat zich uit het Engels een nieuwe familie van Angelsaksische talen ontwikkelt, zoals ooit uit het Latijn het Italiaans, het Portugees, het Spaans, het Roemeens en het Frans zijn ontstaan.

Het internet als paard van Troje

Taalkundigen wijzen er alvast op dat bovenstaande vergelijking tussen het Engels en het Latijn behoorlijk mank loopt. Het Latijn versplinterde toen ongeletterde Kelten en Germanen in hun dagelijkse leven de taal van hun bezetter gingen gebruiken. Wie vandaag het Engels gebruikt, is geletterd. En het feit dat het Engels massaal wordt gedrukt en geschreven, houdt garanties in voor de homogeniteit van de taal.

In dit licht zou vooral het internet ervoor kunnen zorgen dat het Engels als een homoge-ne wereldtaal behouden blijft. Maar natuurlijk kan ook dat weer in twijfel worden ge-trokken. Het belang van het Engels op het internet neemt immers proportioneel af. Het Engelstalige Noord-Amerika telt vandaag ongeveer 255 miljoen internetgebruikers. In Europa zijn dat er circa 420 miljoen en in Azië zelfs 750 miljoen. Logisch dus dat ook het aantal Chinese, Japanse, Duitse, Franse... websites hand over hand toeneemt.

Wellicht ligt de e-commerce en de e-business aan de basis van het toenemende belang van andere talen op het Internet. Zolang het internet hoofdzakelijk door wetenschappers werd gebruikt, was de 'virtuele wereld' ééntalig Engels. Maar intussen hebben marke-teers ontdekt dat je meer en beter via het wereldwijde web verkoopt, als je de taal van je doelgroep spreekt.

Overal ter wereld serveert Google bij voorkeur zoekresultaten in de taal van de gebrui-ker. En voor wie toch op anderstalige sites terechtkomt, kan de krachtige vertalings-software van Google inschakelen om Japanse, Chinese, Duitse, Italiaanse... sites in real time te vertalen naar de eigen taal. Dat gaat met een snelheid van vele tienduizenden woorden per uur. Het Internet is dus niet echt meer het taalkundige paard van Troje dat het veroveringszuchtige Engels in zijn buik meevoert.

Het valt dus echt niet te voorspellen hoe het met het Engels zal zijn gesteld in 2050. Dat het vandaag de eerste en belangrijkste wereldtaal is, valt niet te betwijfelen. Maar dat het andere talen zal 'verdringen', is erg onwaarschijnlijk.